تأليف شده كه متن آن را دانش‌پژوه چاپ كرده است . « 1 » از مفصل‌ترين آثار در زمينه تاريخ صدر اسلام در ميان فارسى زبانان شيعه ، بايد از نزهة الكرام و بستان العوام ياد كرد كه چند سالى است با تصحيح محمد شيروانى چاپ شده است . اين اثر از محمد بن حسين بن حسن رازى است كه در اواخر قرن ششم و اوائل قرن هفتم هجرى مىزيسته است . كتاب در دو مجلد حاوى اخبارى است از در سيره رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله تا باب بيست و يكم . و پس از آن تا باب سىام كه در مجلد اول كتاب چاپ شده دربارهء أبو بكر و مسائلى ديگر . مجلد دوم كتاب تا باب شصتم اخبار معجزات معصومين را تا امام زمان عليه السّلام آورده است . اين اثر بايد در كنار احسن الكبار يكى از كاملترين آثار فارسى شيعه دورهء ميانى تاريخ ايران از تاريخ صدر اسلام تلقى شود . گفتنى است كه اين كتاب با اين كه فارسى بوده به لحاظ اهميت مورد توجه ابن طاووس قرار گرفته و وى كه فارسى نمىدانسته آن را داده تا برايش ترجمه كنند . در يك مورد هم از آن در فرج المهموم نقل كرده است . « 2 » مقتلى هم به فارسى و البته به نظم در قرن ششم توسط ابو المفاخر رازى سروده شده كه بخشى از اشعار آن در روضة الشهداء كاشفى بر جاى مانده است . تاريخ‌نگارى در آستانهء عصر صفوى پس از گذر از دوران شكوه تمدن اسلامى تا قرن ششم و هفتم ، تأليف در غالب زمينه‌هاى علمى گرفتار ركود ، تكرار ، شرحهاى بيهوده و اغلب فاقد روشهاى علمى مىشود . البته موارد نادرى وجود دارد كه بايد آنها را استثنا كرد و گاه در برخى از زمينه‌ها چندان نيز نادر نيست . به عنوان . مثال ، دانش تاريخ‌نويسى در عصر مغول مرتبت بالايى دارد و آثارى نظير جامع التواريخ و يا جهانگشاى جوينى و نيز آثار حافظ آب رو نشانگر اين مرتبت والاست . بعد از آن به جز حوزه‌هاى شامات و مصر كه دانشمندان برجسته‌اى نظير ذهبى ، صفدى ، ابن حجر ، ابن عماد حنبلى ، صالحى شامى ، مقريزى ، كتبى و بسيارى ديگر را تربيت كرده ، در شرق خبرى نيست . نه سنيان و نه شيعيان آثار برجسته‌اى را كه در قرون نخست نظير تاريخ نيشابور يا تاريخ بيهق يا تاريخ جرجان يا تاريخ رى و امثال آنها را توليد كردند ، ديگر ندارند . تاريخ‌نويسى اين دوره بجز تواريخ محلى نسبت به برخى از دولتها ، گرفتار ركود است . به همين نسبت دربارهء تاريخ اسلام نيز كارى انجام نمىشود . صوفيانى كه در اين زمان در شرق سلطه دارند ، آثار محدودى را در قرن نهم پديد آوردند كه نوعا شرح طبقات اقطاب آنها و سلسلهء مشايخ بود كه طبعا شامل بخشى از تاريخ اسلام

--> ( 1 ) . نك : مقدمهء بستان الكرام ، ص 15 . در اين مقدمه دانش‌پژوه شرحى از كارهايى كه در عربى و فارسى در بارهء اهل بيت از طرف سنيان و شيعيان نگاشته شده آورده است . اى كاش اطلاعات جامعترى در اين باره عرضه مىكرد . ( 2 ) . كتابخانهء ابن طاووس ، ص 482